Băng huyết sau sinh (Postpartum Hemorrhage – PPH) là tình trạng mất máu quá nhiều sau khi sinh, đây là một trong những nguy cơ lớn đối với sức khỏe của mẹ. Thông thường, những cơn co thắt tử cung và cơ chế đông máu tự nhiên sẽ giúp kiểm soát lượng máu mất. Tuy nhiên, khi băng huyết sau sinh xảy ra và không được xử lý kịp thời, nó có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng mẹ.
Trước đây, băng huyết sau sinh được định nghĩa dựa trên lượng máu mất, ví dụ trên 500ml đối với sinh thường hoặc trên 1000ml đối với sinh mổ. Hiện nay, các chuyên gia đã mở rộng định nghĩa để bao gồm bất kỳ tình trạng mất máu tích lũy hơn 1000ml kèm theo các dấu hiệu giảm thể tích máu, xảy ra trong vòng 24 giờ sau sinh, bất kể phương pháp sinh nào. Đây là nhận thức quan trọng bởi lượng máu mất thực tế thường bị đánh giá thấp.
Băng huyết sau sinh có thể xảy ra sớm, tức là trong vòng 24 giờ sau khi sinh, gọi là băng huyết sau sinh nguyên phát (Primary Postpartum Hemorrhage – PPH). Cũng có thể xảy ra muộn hơn, từ sau 24 giờ đến 12 tuần sau sinh, gọi là băng huyết sau sinh thứ phát (Secondary Postpartum Hemorrhage – PPH).
Nguyên nhân được tóm tắt bằng bốn chữ T: trương lực, chấn thương, mô và thrombin, tất cả đều cần được can thiệp kịp thời. Việc xử lý băng huyết sau sinh cần sự tiếp cận đa chuyên khoa, đánh giá chính xác lượng máu mất, bù dịch và kiểm soát nguyên nhân gây chảy máu.
Nguyên nhân gây băng huyết sau sinh
Nguyên nhân chính được tóm gọn trong bốn chữ T. Trương lực là tình trạng đờ tử cung (Uterine Atony), đây là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 70% các trường hợp. Chấn thương (Trauma) bao gồm vết rách hoặc vỡ tử cung trong quá trình sinh. Mô (Tissue) là hiện tượng còn sót nhau hoặc cục máu đông trong tử cung. Thrombin liên quan đến các vấn đề đông máu (Coagulopathy).
Ngoài ra, một số yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng băng huyết sau sinh như tuổi mẹ cao, sinh con lần đầu, mang đa thai, hoặc có các bệnh lý như u xơ tử cung. Băng huyết sau sinh thứ phát thường liên quan đến nhau thai còn sót, bệnh lý đông máu di truyền hoặc nhiễm trùng.
Những yếu tố nguy cơ cụ thể theo từng nguyên nhân gồm viêm màng ối, chuyển dạ kéo dài, thai to, đa ối, sinh mổ trước đó, sinh thường có dụng cụ hỗ trợ, rách tầng sinh môn, tiền sản giật, hội chứng HELLP, nhau bong non, thuyên tắc ối và các bệnh đông máu di truyền như bệnh von Willebrand. Nhìn chung, những yếu tố này đều làm tăng nguy cơ băng huyết sau sinh nhưng không phải lúc nào cũng gây ra tình trạng này, vì vậy bác sĩ cần đánh giá toàn diện.
Tình hình băng huyết sau sinh trên thế giới
Băng huyết sau sinh xảy ra ở khoảng 1-3% tổng số ca sinh và là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong sản khoa trên toàn thế giới. Tại các nước đang phát triển, băng huyết sau sinh chiếm khoảng 8% số ca tử vong mẹ, còn ở các nước phát triển con số này khoảng 20%. Hoa Kỳ có tỷ lệ tử vong do băng huyết sau sinh cao và đang có xu hướng tăng, từ 8-40 ca trên 10.000 ca sinh. Tại Châu Âu, băng huyết sau sinh xuất hiện ở khoảng 13% ca sinh.
Đờ tử cung là nguyên nhân chính, chiếm 70-80% tổng số ca băng huyết sau sinh. Việc nhận biết sớm và xử lý kịp thời là điều quan trọng để giảm tỷ lệ bệnh tật và tử vong mẹ.
Sinh lý bệnh học
Trong thai kỳ, lưu lượng máu đến tử cung tăng mạnh từ khoảng 100ml mỗi phút ở tử cung không mang thai lên đến 700ml mỗi phút. Đồng thời, cơ thể chuẩn bị cho tình trạng đông máu mạnh hơn. Sau sinh, cơ tử cung co lại và các yếu tố cầm máu tại chỗ hoạt động để ngăn chảy máu. Khi những cơ chế này suy giảm, băng huyết sau sinh có thể xảy ra. Thường thì mất khoảng 1500ml máu mới xuất hiện các triệu chứng lâm sàng rõ rệt.
Đánh giá và chẩn đoán
Để nhận biết băng huyết sau sinh, đánh giá chính xác lượng máu mất và nguyên nhân là điều cần thiết. Các dấu hiệu lâm sàng bao gồm nhịp tim nhanh, thở nhanh, huyết áp giảm, chóng mặt, lạnh, mệt mỏi và đôi khi ngất. Thực tế, phụ nữ có thể mất hơn 1000ml máu trước khi các triệu chứng xuất hiện, vì vậy việc theo dõi liên tục trong và sau sinh.
Bác sĩ sẽ kiểm tra toàn bộ đường sinh dục, từ cổ tử cung đến âm đạo và môi lớn để tìm vết rách, tụ máu hoặc dấu hiệu vỡ tử cung. Kiểm tra nhau thai để phát hiện mô còn sót, có thể kết hợp siêu âm tại giường nếu cần. Tử cung mềm hoặc không co bóp là dấu hiệu đờ tử cung. Lộn tử cung có thể thấy như một khối lồi ra ngoài âm đạo. Chảy máu lan rộng hoặc chảy máu tại đường truyền tĩnh mạch có thể báo hiệu rối loạn đông máu.
Định lượng máu mất có thể dùng nhiều phương pháp, từ vải trải dưới mông, đệm lót ổ bụng, cân gạc,… Tuy nhiên, việc bắt đầu xử lý băng huyết sau sinh không nên chờ kết quả định lượng mà nên dựa vào các dấu hiệu lâm sàng và lượng máu ước tính.
Xét nghiệm cận lâm sàng
Các xét nghiệm giúp đánh giá mức độ mất máu và hướng dẫn điều trị gồm công thức máu toàn phần, số lượng tiểu cầu, thời gian đông máu, fibrinogen, bảng chuyển hóa toàn diện, canxi ion hóa và khí máu, theo dõi nước tiểu và tình trạng dịch. Tuy nhiên, việc điều trị không nên trì hoãn chờ kết quả xét nghiệm.
Điều trị như thế nào?
Điều trị băng huyết sau sinh tập trung vào hồi sức và xử lý nguyên nhân cơ bản. Đầu tiên là đảm bảo sự ổn định huyết động, duy trì tưới máu cho các cơ quan quan trọng. Ngay khi phát hiện băng huyết sau sinh, cần đặt hai đường truyền tĩnh mạch lớn, xác nhận nhóm máu và sàng lọc kháng thể để chuẩn bị truyền máu. Truyền dịch tinh thể, dịch keo và các chế phẩm máu.
Trong các trường hợp đờ tử cung, sử dụng thuốc co hồi tử cung. Các loại thuốc thường dùng gồm oxytocin, methylergonovine, carboprost, misoprostol và axit tranexamic. Nếu các biện pháp này chưa đủ, có thể dùng bóng chèn ép tử cung, nhét gạc hoặc khâu ép tử cung.
Đối với chấn thương sản khoa, việc phát hiện nhanh và khâu lại các vết rách là quan trọng. Đảo ngược tử cung cần được đặt lại ngay lập tức bằng tay hoặc phẫu thuật nếu không thành công. Nhau thai còn sót hoặc các bệnh lý đông máu cần được xử lý đúng cách để kiểm soát chảy máu.
Trong những trường hợp băng huyết sau sinh kéo dài, các biện pháp như thắt động mạch hạ vị, thuyên tắc động mạch tử cung hoặc cắt bỏ tử cung có thể được cân nhắc. Quản lý huyết động cũng cần theo dõi nhịp tim, huyết áp, độ bão hòa oxy, nồng độ điện giải và khí máu trong quá trình hồi sức. Truyền máu khối lượng lớn được khuyến nghị để đảm bảo tưới máu đủ và cân bằng các yếu tố đông máu.
Tiên lượng và biến chứng
Băng huyết sau sinh là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong mẹ. Tuy nhiên, với can thiệp kịp thời và đúng cách, kết quả điều trị có thể rất khả quan. Những phụ nữ từng bị băng huyết sau sinh có nguy cơ cao tái phát. Các biến chứng của băng huyết sau sinh gồm sốc giảm thể tích máu, tổn thương cơ quan do thiếu máu, hội chứng Sheehan, phù phổi, nhiễm trùng, vô sinh và sinh non.
Kết luận
Băng huyết sau sinh là tình trạng nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa và xử lý hiệu quả nếu được nhận biết sớm và can thiệp kịp thời. Việc hiểu rõ nguyên nhân, nhận biết các dấu hiệu cảnh báo và tuân thủ các biện pháp phòng ngừa sẽ giúp giảm thiểu rủi ro cho mẹ. Đối với những phụ nữ có nguy cơ cao, sự theo dõi chặt chẽ trong và sau sinh, phối hợp chăm sóc bởi đội ngũ y tế nhiều chuyên khoa, cùng với chuẩn bị đầy đủ về vật tư, thuốc và máu, là điều cần thiết để bảo vệ sức khỏe mẹ. Bên cạnh đó, sản phụ và gia đình cũng cần nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường, điều này có vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm và kịp thời xử lý băng huyết sau sinh, góp phần giảm biến chứng và tăng cơ hội hồi phục an toàn cho mẹ.
___
Đọc thêm: 3 biến chứng nguy hiểm sau sinh mẹ bầu cần lưu ý
Đọc thêm: Làm sao nhận biết sớm tình trạng nhau bong non?
___
Tài liệu tham khảo
1. Wormer KC, Jamil RT, Bryant SB. Postpartum Hemorrhage. [Updated 2024 Jul 19]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499988/
2. Bienstock JL, Eke AC, Hueppchen NA. Postpartum Hemorrhage (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33913640/). N Engl J Med. 2021 Apr 29;384(17):1635-1645. Accessed 11/12/2024.
3. Evensen A, Anderson JM, Fontaine P. Postpartum Hemorrhage: Prevention and Treatment (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28409600/). Am Fam Physician. 2017 Apr 1;95(7):442-449. Accessed 11/12/2024.
___
**Vui lòng đọc kỹ yêu cầu về Bản Quyền-Cộng Tác trước khi sao chép hoặc trích dẫn nội dung và hình ảnh của blog
Để lại một bình luận